Aleksander Orłowski

Autor: Dariusz Konstantynów Orłowski Aleksander / Орловский Александр Осипович (1777–1832), h. Orla, malarz, rysownik i grafik. Urodził się 9 marca 1777 r. w Warszawie. Był synem Józefa lub Jana, zdeklasowanego szlachcica – karczmarza. Nie odbył systematycznych studiów artystycznych; do 1802 r. uczył się z przerwami w pracowni Jana Piotra Norblina (1745–1830) w Warszawie. W czasie insurekcji kościuszkowskiej (1794) podpisał Akces do powstania narodowego ; brał udział w walkach powstańczych, podobno był ranny pod Zegrzem (18 sierpnia). W tym czasie wykonywał liczne rysunki (część z nich zapewne z natury). Wzorując się na pracach Norblina, utrwalał sceny potyczek, przemarsze, obozy i biwaki, a także wygląd insurgentów, w tym naczelnika Tadeusza Kościuszki (1746–1817), i żołnierzy rosyjskich. W 1799 r. pracował dla ks. Heleny Radziwiłłowej (1753–1821) w Nieborowie, a także w tym samym czasie dla ks. Józefa Poniatowskiego (1763–1813); prawdopodobnie dla niego powstały m.in. akwarele Paweł I odwiedza Kościuszkę w więzieniu i Paweł I uwalnia Kościuszkę (1797, Państwowe Muzeum Historyczne [ Государственный исторический музей ], Moskwa). Plany przeniesienia się do Petersburga Orłowski miał już w roku 1797; 1 sierpnia w Wilnie otrzymał, wraz z ks. Adamem Jerzym Czartoryskim (1770–1861), list podróżny uprawniający do wyjazdu, jednak z niego nie skorzystał i powrócił do Warszawy. W Petersburgu znalazł się dopiero w 1802 r., przybywając tam jako poddany pruski. Przed petersburską publicznością zadebiutował w roku 1807. W 1809 r. za obraz Odpoczynek kozaków uralskich (Państwowe Muzeum Rosyjskie, [ Государственный Русский музей ] Petersburg) otrzymał tytuł akademika. Prawdopodobnie za sprawą wstawiennictwa ks. Heleny Radziwiłłowej i być może także ks. Marii z Czetwertyńskich Naryszkinej (1779–1854), żony ks. Dymitra (1764–1838), wielkiego łowczego dworu, której miniaturowy portret wykonał w 1803 r., został nadwornym malarzem wielkiego ks. Konstantego Pawłowicza (1779–1830). Otrzymał roczną pensję w wysokości 4 tys. rubli oraz mieszkanie w pałacu Marmurowym . W 1819 r. dostał pensję stałego współpracownika utworzonego w roku 1812 Wydziału Wojenno-Topograficznego Sztabu Głównego [ Военно-топографическое депо Главного Штаба ], nadzorując pracę słuchaczy petersburskiej Akademii Sztuk Pięknych (ASP), polegającą na projektowaniu mundurów armii carskiej. Wcześniej (1815) na zlecenie wielkiego ks. Konstantego sam zaprojektował mundury dla wojska Królestwa Polskiego (album 139 akwarel w Ermitażu). Bardzo dobra sytuacja materialna pozwoliła Orłowskiemu na zgromadzenie pokaźnej kolekcji dzieł sztuki (m.in. z galerii króla Stanisława Augusta) i starożytności oraz zabytkowej broni – ta ostatnia została zakupiona do zbiorów Ermitażu. W 1831 r. założona i wydawana przez Tadeusza Bułharyna (1789–1859) „Siewiernaja Pczeła” [ Северная пчела , Pszczoła Północy] w trzech numerach (7–9) opisywała zbiory Orłowskiego, liczące ok. 300 różnych przedmiotów o znacznej wartości historycznej i artystycznej. Zbiór broni został nabyty przez cara Mikołaja I (1796–1855) (obecnie w Państwowym Muzeum Ermitażu [ Государственный Эрмитаж ]), a kolekcja malarstwa (wyceniona na 40 tys. rubli), której zakup bezskutecznie proponował ASP, została wyprzedana po śmierci artysty przez jego żonę. Po śmierci wielkiego ks. Konstantego Pawłowicza w roku 1831, w atmosferze nasilającej się po powstaniu listopadowym antypolskiej polityki, sytuacja Orłowskiego uległa znacznemu pogorszeniu. Prosił Mikołaja I o pozwolenie na dalszą pracę w Wydziale Wojenno-Topograficznym oraz wyznaczenie stałej emerytury; ostatecznie zrezygnował ze służby i w konsekwencji utracił mieszkanie w pałacu Marmurowym, przeniósł się wtedy na przedmieście Piaski. Pod koniec życia bezskutecznie starał się o pozwolenie na wyjazd za granicę dla poratowania zdrowia. Orłowski utrzymywał także kontakty z wieloma petersburskimi Polakami, m.in. z Józefem Oleszkiewiczem (1777–1830), Karolem Reichlem, Walentym Wańkowiczem (179