probleemschaak

In een schaakprobleem is een schaakstelling gegeven, met de opdracht binnen een bepaald aantal zetten tot mat te komen. Afhankelijk van het aantal benodigde zetten spreekt men van een tweezet, driezet of meerzet. Er zijn overigens ook speciale genres, zoals retrograde problemen, waarbij de oplosser moet reconstrueren hoe een bepaalde stelling ontstaan is, of , waarbij zwart streeft naar verlies en zijn opponent zelfs dwingt om mat te geven. Kenmerkend is steeds, dat het probleemoplossing zich in een nauwkeurig bepaald schema ontwikkelt. De term schaakprobleem is in deze strikte betekenis dus beperkter dan algemene termen zoals schaakopgave of schaakpuzzel, waarbij mat in een beperkt aantal zetten niet het doel hoeft te zijn. Bij de puzzels in de Dagschaak-rubriek van het Algemeen Dagblad kan bijvoorbeeld het winnen van materiaal of het afwikkelen naar een remisestelling het doel zijn. Overigens wordt het woord schaakprobleem ook wel in deze ruimere zin gebruikt. Bij de moderne, strikte opvatting van een schaakprobleem moet al het materiaal een rol hebben in minstens een variant van de matvoering of de verdediging; alleen voor de witte koning geldt deze verplichting niet. Dat wil niet zeggen dat elk aanwezig stuk een zet moet doen: ook 'stille' functies zoals het afschermen van velden of het blokkeren van stukken zijn van belang. In composities kan een van de partijen een enorme overmacht aan materiaal hebben. Sommige partijspelers vinden dat bezwaarlijk, maar voor de problemist doet het niet ter zake. Gecomponeerde stellingen kunnen totaal afwijken van wat in praktische partijen voorkomt, maar ze moeten wel kunnen ontstaan vanuit de beginstelling van een schaakpartij. Een schaakopgave die op een partijstelling lijkt, wordt wel gekarakteriseerd als een 'natuurlijke stelling'. In oudere, romantische schaakproblemen was er wel vaak extra materiaal aanwezig. In de negentiende eeuw werkte men graag met opstellingen die aanleiding gaven om composities aan te duiden als 'De Leeuw' of 'De Turkse sabel'. Meestal wordt de opgave zo geformuleerd dat de witspeler aan zet is en het probleem moet oplossen. Dus bijvoorbeeld "Wit geeft mat in drie zetten" of "Wit aan zet wint materiaal". Dit aantal heeft betrekking op het aantal zetten van degene die aan de beurt is: bij een mat in drie doet wit drie zetten en zwart twee. Is het probleem ontleend aan een werkelijk gespeelde partij, dan kan het zijn dat de zwartspeler het probleem moet oplossen. In de oplossing worden de zetten vanaf 1 genummerd. Ook dat kan anders zijn als het probleem uit een werkelijk gespeelde partij komt.