Jan van Toorn

9 november 1972. Die avond zat de grote zaal van Museum Fodor aan de Amsterdamse Keizersgracht vol. Ter gelegenheid van de tentoonstelling in dit museum over het werk van Jan van Toorn was een debat georganiseerd tussen hem en zijn collega Wim Crouwel. De aandacht van de zaal ging al snel uit naar de vermeende tegenstelling tussen hun verschillende opvattingen over grafisch ontwerpen. Terwijl Crouwel zijn overtuiging uitsprak voor een functionele, neutrale of objectieve manier van ontwerpen, sprak Van Toorn over zijn opiniërende, subjectieve opvattingen. Ondertussen liepen bij het publiek de emoties op; het dacht in eenvoudige contrasten en plaatste het werk van beide ontwerpers ten onrechte diametraal tegenover elkaar. Voor Van Toorn was die november-avond een moment uit zijn zoektocht, waar nog geen einde aan gekomen is. Jan van Toorn en collega-docent Tom de Heus in Remoucamps tijdens een werkweek van de afdeling grafisch ontwerpen van de Rietveld academie begin jaren ’70. Het begin In 1935, drie jaar na de geboorte van Jan, vertrekt het gezin Van Toorn uit Tiel naar Amsterdam op zoek naar werk. Het zijn jaren van economische depressie en Jan’s vader, kleermaker, begint een groentewinkel aan de Postjesweg in Amsterdam-West. Door in de winkel te helpen, groeit Jan op in de wereld van de middenstand, samen met twee broers en een zus. De oorlogsjaren worden afgesloten met de hongerwinter, die tegelijkertijd ook het einde betekent voor de winkel. Zijn vader neemt het beroep van kleermaker weer op; hij zal dit blijven uitoefenen tot zijn pensioen. Na de bevrijdingszomer, Jan is dan 13 jaar, gaat hij naar de vierjarige MULO. Deze opleiding maakt hij niet af. In het gezin Van Toorn staat ambachtelijkheid hoog aangeschreven. Zijn vader gaat mee naar het sollicitatiegesprek bij Offsetdrukkerij Mulder & Zn. aan de Amsterdamse Wibautstraat. Vanwege Jan’s aanleg en interesse wordt hij aangenomen als ‘tekenaar’ op de tekenkamer, om er zeven jaar te blijven. Hij vervaardigt er vele illustraties voor door de drukkerij uitgegeven kinderboeken en ontwerpt keramische transfers, een ‘plakplaatjestechniek’ voor de decoratie van serviesgoed die de drukkerij zelf heeft ontwikkeld. In een tijd waarin Nederland aan alles nog gebrek heeft, bekwaamt hij zich in zijn ambacht. Tijdens zijn eerste jaar op de drukkerij verdient hij vijf gulden per week. Terwijl de jonge Van Toorn overdag van alles uittekent, komt hij door het hoofd van de tekenkamer en andere collega’s in aanraking met het Marxisme en ander socialistisch gedachtegoed; politieke en sociale geluiden die ver links van het midden liggen. Drukkerijen zijn in die tijd bolwerken van de vakbond. Opleidingen Als zestienjarige wordt hij door de chef van de tekenkamer geadviseerd een wintercursus te gaan volgen op de avondschool van de Amsterdamse Grafische School aan de Dintelstraat. Daarna schrijft hij zich in voor de avondopleiding aan het IVKNO, het Instituut voor Kunstnijverheidonderwijs aan de Gabriel Metzustraat, de latere Gerrit Rietveld Academie. Daar komt hij in contact met een visuele wereld die artistieker, idealistischer en kritischer is dan die van overdag. Op die avonden leert hij van Ab Sok hoe je gravures, houtsneden en etsen maakt en ontmoet hij docenten als Lex Metz en Charles Jongejans met hun denkwereld van een onafhankelijk, ‘ongebonden’ socialisme. In de lessen spreken zij over hun utopische verwachtingen en over hoe de kunst en het ontwerpen een bijdrage moeten leveren aan betere leefomstandigheden. Deze avondopleiding, die behalve als beroepsopleiding ook wel omschreven is als ‘een vorm van sociale emancipatie’, maakt voor Van Toorn duidelijk dat het hem gaat om: een vakmanschap dat gedreven wordt door zowel vorm als inhoud, het plezier in het experimenteren en de wens lezer of kijker te informeren in plaats van te programmeren. Elementen die in zijn verdere loopbaan zichtbaar blijven en elkaar wederzijds hebben versterkt. De oproep voor het leger in 1953 maakt het h