Lake Vostok

Arktik keşifler, 20. yüzyılın başından bu yana artarak devam etmiş ve bu zorlu keşif gezileri, başta bilim insanları olmak üzere birçok insanı da peşinden sürükleyen yeni maceraların kapısını aralamıştır. Antarktika’daki bilimsel incelemeler ve bu kalın buz katmanının altında yer alan yaklaşık 400’e yakın buzul göllerinin keşifleriyle beraber, iyi korunmuş olan bu göllerin sırlarına doğru yolculuk da başlamıştır. Bu göller arasından belki de en önemlisi Vostok Gölü’nün keşfidir (Şekil 1). Vostok Gölü adını, üzerinde bulunduğu Rusya Vostok Antarktik İstasyonundan almıştır.1,2,3 İstasyonun kıtadaki konumundan dolayı, Rusça’da “Doğu” anlamına gelen bu kelime istasyona verilmiş ve daha sonra keşfedilen göl, bu istasyonun ismi ile anılmıştır.2 İklim koşullarının zorlu geçtiği bu bölgede, 1957 yılında açılan istasyonun bulunduğu alandaki yıllık ortalama sıcaklık -55,4°C olarak kaydedilirken, yeryuvarının kaydettiği en düşük sıcaklık 1983 yılında -89,4°C olmuştur.2 İlk kez 1996 yılında keşfedilen “Vostok” gölü, kalın buz tabakasının 3740 metre altında, yaklaşık 250 kilometre uzunluğunda, 50 kilometre genişliğinde ve yaklaşık 800 metre derinliğe sahiptir (Şekil 1).1,2 1996’da bilim insanlarının ortak çalışmalarıyla radar sonuçlarının, uzaktan algılama teknikleriyle birleştirilmesiyle, Vostok Gölü hatasız bir şekilde tanımlanmış ve haritalanmıştır.2 Uzun ve dar bir göl olan Vostok Gölü, şekli ile Rusya’daki Baykal Gölü’ne benzerlik sunmasından dolayı bilim insanları, Vostok Gölü’nün Baykal Gölü gibi tektonik açılmaya bağlı olarak gelişen bir rift vadisi içinde oluştuğunu düşünmüşlerdir.1,4 Şekil 1. Antarktika’nın Google Earth uydu görüntüsü ve Antarktika’nın bir RADARSAT veri kümesi kullanılarak donmuş Vostok Gölü’nün uydu görüntüsü, National Snow and Ice Data Center4 Bilim insanları tarafından büyük bir şaşkınlık yaratan ve bu kadar büyük bir tatlı su gölüne rastlamayı beklemeyen bilim insanlarının kafasında, bu yeni keşif ile yanıtlanması gereken birçok soru belirmiştir. Bu sorular; Vostok Gölü, bu kadar uzun bir süre sıvı olarak durumunu nasıl korudu? Bu kadar derin, soğuk ve karanlık bir ortamda, üzerindeki ağır yük altında hangi tür canlılar, bu zor koşullara uyum sağlayıp yaşamlarını devam ettirebildi? Göl henüz buzlarla kaplı değilken ortamın ekosistemi nasıldı? Bu buzul tabakasının binlerce metre altından, çevreye hiçbir zarar vermeden hangi tekniklerle ve nasıl hassas örneklemeler yapılabilir? Buradan elde edilecek veriler ve kullanılan teknik, başka gezegen veya uydunun (örneğin; Jüpiter’in uydusu Europa veya Satürn’ün uydusu Enceladus gibi) donmuş yüzeyinin altındaki eski denizlerin araştırılmasında işe yarar mı? Vostok Gölü, yukarıdaki sorulardan da anlaşılacağı üzere, bilim insanları için çözülmesi gereken ve içerisinde birçok gizemi barındıran büyük bir bilmecedir. Projede yer alan Rus bilim adamı Valery Lukin, Vostok Gölü’nde araştırma yapmanın, daha önce hiç kimsenin bulunmadığı yabancı bir gezegende çalışmak gibi olduğunu özellikle vurgulamıştır.5 Antarktika’daki buzul kütlesinin yaklaşık 4 km altında yer alan, dünyanın bilinen en büyük buzulaltı gölü olan bu karanlık, derin ve gizemli Vostok gölü, en az 15 milyon yıldır buzların altında, derinlerinde tüm sırlarıyla aydınlatılmayı beklemektedir.4,5 Vostok Gölü’nün hala sıvı olarak bu kadar süre boyunca korunmuş olması nasıl açıklanabilir? Bazı bilim insanlarına göre buz yalıtkan bir battaniye gibi davranmakta ve böylece yeryuvarı ısısının kaçmasını önleyerek buz tabakasının dibini eritmiş ve buzul altı bir gölün oluşmasına neden olmuş olabilir.5 Daha sonraki zamanlarda bilim insanları, Vostok Gölü’nün, yaklaşık 30 milyon yıl önce daha ılıman bir dönemde oluşmuş tektonik bir açılma gölü (rift gölü) olabileceğini öne sürmüşlerdir.1,5 Eğer bu öne sürülen düşünce doğruysa, 15 milyon yıl önce dünya soğuduğunda göl buzla kaplanmış ve erken yaşam formları da orada hapsolmuştur. Belki de hapsolan bu mikropların, diğer gezegenlerde araştırılan ilkel formlara benzer olması