Mangala

To navigate the map with touch gestures double-tap and hold your finger on the map, then drag the map. Zekâ ve strateji oyunu olan mangala, dünyanın pek çok bölgesinde örnekleri görülen, benzer veya farklı kurallarla oynanan ve değişik adlarla anılan bir oyundur. Bu bakımdan oyunun kökenini tespit etmek zordur. Oyunun toprağa açılan çukurlarda/kuyularda taşla veya mısır, fasulye, nohut, fındık gibi taneli tohumlarla oynanması, oyunun tarihinin oldukça eskiye dayandığını göstermektedir. Oyun Türkiye’de de yaygın bir şekilde oynanmaktadır. Oyunun Türkiye’de genel olarak kullanılan adı Mangala’dır. Metin And “Çocuk Oyunlarının Kültürümüzde Yeri ve Önemi” başlıklı makalesinde oyunun adının yaygın olarak Arapça taşıma, aktarma, geçirme, bir şeyi başka bir yere götürme anlamına gelen ve Türkçeye girmiş olan nakl ve türevlerinden geldiğinin öne sürüldüğüne değinmiştir. And ayrıca Türkçede kökeni bilinmeyen ve en küçük asker birliği anlamına gelen manga sözcüğünün askerlerin sıralanışı ve bu en küçük birimin genellikle on dört kişi olması bakımından mangala oyununa uyduğunu ve mangal sözcüğünün de bu oyundaki taşların koyulduğu çukurlara çağrışım yaptığını belirtmiştir (1979: sy). Arslan Küçükyıldız ise mangala, mankala veya mancala olarak bilinen oyunun adının dünyaya da Türklerden yayıldığına dikkat çekmiş ve oyunun Osmanlı dönemindeki adının Minkale olduğunu ifade etmiştir (2015: 13). Bu açıdan da oyunun adının Arapça nakil kökünden geldiğine inanmadığına ve yerleşim yeri, şehir anlamında bir kelime olan ve aynı zamanda da kuyu anlamına gelen Kale kelimesinden türediğine yer vermiştir. Minkalenin bin kale, bin kuyu, çok kuyu anlamına geldiğini ve oyunun günümüzde de Şanlıurfa Akçakale’de ve Siverek’te Mıngala adıyla oynandığını belirtmiştir (2015: 13, 27). Mangala oyunun tarihi milattan önceye kadar dayandırılmaktadır (And 1979: sy). Divanü Lûgat-it-Türk ’te “Köçürme” adıyla geçen oyun, “ondört adı dahi verilen bir oyun” olarak tanımlanmakta ve oyunun yerde kale gibi dört çizginin çekilmesi ve ona on kapı yapılması ile fındık veya fındığa benzer şeylerle bu kapıların üzerinde oyun oynandığı belirtilmektedir (1985: 491). Ayrıca oyunun Tunç devrinden beri Türklerde mevcut olduğu, Saka, Hun, Göktürk, Uygur, Karahanlı, Selçuklu, Osmanlı, Ihşıt, Tolunoğlu, Memlük kültür çevrelerinde oyunun oynandığı ve Türklerde dört bin yıllık geçmişe sahip olduğu açıklanmaktadır. Oyunun göçebe Türk topluluklarında çobanların oynadığı ve geliştirdiği, çobanlar için vakit geçirme oyunu olduğu kadar aynı zamanda bir strateji oyunu olduğu da vurgulanmaktadır. Ancak çobanların aynı zamanda asker olduğuna ve mangala oyununun Türklerin dünya görüşünü de yansıttığına dikkat çekilmektedir (Küçükyıldız, 2011: 104-105). Ayrıca mangala oyununun 17. yüzyılda Türklerden dünyaya yayıldığı belirtilmektedir (Küçükyıldız, 2015: 13). Metin And, Thomas Hyde’nin 1694 yılında doğu oyunlarını anlatmak üzere yazdığı De Ludis Orientalibus adlı kitabında Türk oyunlarından mangalaya da yer verdiğini aktarmıştır (1979: sy). Oyunun kökeni üzerine pek çok görüş ileri sürülmektedir. Konuyla ilgili ilk kaynakların bir kısmı oyunu Arap oyunu olarak nitelendirirken, sonraki dönemde yazılan kitap ve makalelerde oyunun kökeninin Afrika, Habeşistan olarak çeşitlendirmektedir. Habeşistan kökeni savının, orada bulunan bir kaya ile ilgili olduğu ancak daha eski tarihli Dastarbası buluntusunun Asya’yı işaret ettiği, dolayısıyla da oyunun Asya kökenli olduğu üzerinde durulmaktadır (Küçükyıldız, 2011: 100). Mangala dünyada Afrika, Ortadoğu ve hatta bazı Uzakdoğu halklarında da oynanmaktadır. Bu oyunlar bölgelere göre bazı küçük farklılıklara arz etmekte ve “Abalala’e”, “Ayoayo”, “Bao”, “Bechi”, “Deka”, “Gabata”, “Gamacha”, “Giuthi”, “Njombwa”, “Nsumbi”, “Qelat”, “Çoban Oyunu”, “Wari”, “Owari” ve “Wouri” gibi isimler almaktadır (Kara, 2011: sy). Oyunun Afrika’da oynanan birçok çeşidinin adı Mankala veya Kale sözünden türemiştir. Oyun Mısır ve Sudan’da Mangala, Kongo’da Mangola, Mongola, Man