Postylla

Postylla – komentarz do Pisma Św. o charakterze egzegezy, a od połowy XIV wieku także termin oznaczający zbiór kazań w przystępny sposób komentujący fragmenty Biblii. Postylle szczególnie rozpowszechnione były w czasach reformacji. Pisali je zarówno autorzy protestanccy (np. Marcin Luter – Postylla Domowa, Mikołaj Rej – Postylla), jak i rzymskokatoliccy (np. Jakub Wujek – Postylla katoliczna, Postylla mniejsza). Istnieją dwie hipotezy dotyczące słowa "postylla". Według jednej z nich termin ten pochodzi od średniowiecznołacińskiego słowa postilla (skrócenie post illa verba textus), oznaczającego objaśnienie znaczenia danego fragmentu Pisma Św. Według innej etymologii słowo było zdrobnieniem łacińskiego wyrazu posta, oznaczającego paginę. Termin postylla, jako egzegeza Biblii, został użyty po raz pierwszy w 1228 w kronice . Za najstarszą postyllę uważa się Pawła Diakona z VIII w., chociaż nie istniało jeszcze wówczas takie pojęcie. Za najbardziej wzorcową postyllę, spełniającą funkcję przede wszystkim egzegetyczną, uważa się z pracę Mikołaja z Liry. Zmiana znaczenia terminu nastąpiła w połowie XIV wieku, kiedy to postyllą zaczęto nazywać cały rocznik zawierający kazania kościelne. Nieco później, bo w 1521 roku Marcin Luter wydał – pierwszą część swojego zbioru postylli. Od tamtego momentu każdy zbiór kazań i homilii zaczęto nazywać postyllą. Postylle pisane przez autorów reformacyjnych miały odmienny charakter, niż te pisane w okresie średniowiecza. Przede wszystkim w takich tekstach nie roztrząsano już zawiłych problemów teologicznych, ponieważ skierowane były do szerokiego odbiorcy. Z tego też względu postylle zaczęto tworzyć w językach narodowych, co znacząco przyczyniło się do ich rozwoju. Wielu autorów nie posiadało wykształcenia teologicznego, dlatego też w późniejszych postyllach pojawiły się wątki satyryczne lub polemiczne. Ponadto reformacja stworzyła odmianę postylli zwaną postyllą domową. Jedną z nich jest np. Hauspostille (Postylla Domowa) Marcina Lutra z 1542 roku. Taką też jest pierwsza postylla wydana w języku polskim – (1556) Grzegorza Orszaka. Rok później, nakładem drukarni Macieja Wirzbięty w Krakowie ukazała się postylla Mikołaja Reja – Świętych słów a spraw Pańskich [...] kronika albo postylla, polskim językiem a prostym wykładem też dla prostaków krótce uczyniona. Dzieło to zdobyło dużą popularność: do końca XVI wieku ukazało się pięć wznowień, a także przekład na język litewski. Pierwszą postyllą katolicką, wydaną w języku polskim była Jakuba Wujka, wydawana w latach 1573-1575 (trzy części). W latach 1579-1580 ukazała się w dwóch częściach odmiana skrócona, tzw. . Odmiana krótsza była wznawiana sześciokrotnie, była także przekładana na język czeski, litewski oraz prawdopodobnie niemiecki.