kuźnia

Kuźnia – budynek przeznaczony do prac kowalskich; także miejsce do podkuwania koni. Wykonywano tam niezbędne narzędzia i sprzęty żelazne wykorzystywane w życiu codziennym mieszkańców wsi (noże, garnki) oraz przez innych rzemieślników (gwoździe, haki, zamki), a także elementy żelazne obiektów sakralnych (głównie krzyże). Kowale pełnili niekiedy funkcje felczerów lub dentystów. Bywali zatrudniani przez właścicieli dworu albo przez mieszkańców wsi, a w okresie pouwłaszczeniowym funkcjonowali jako rzemieślnicy samodzielni. Kuźnie, budowane głównie z drewna na planie prostokąta, umieszczano z dala od innych zabudowań ze względu na ryzyko pożaru – w środku wsi lub na jej obrzeżu. W Polsce w części centralnej i północnej budowano je też z kamienia lub cegły. Niektóre z kuźni miały podcienia ułatwiające wykonywanie prac poza budynkiem w sytuacji uciążliwych warunków pogodowych. Do takich prac należało podkuwanie koni, które wymagało kształtowania podkowy przy palenisku i kowadle oraz mocowanie jej do kopyta na zewnątrz. Wyposażenie kuźni stanowiły palenisko umiejscowione na kamiennym podwyższeniu naprzeciw wejścia, kowadło umieszczone na pniu, stół umieszczany pod oknem, naczynie (koryto) z wodą do hartowania, podwieszany na stojaku skórzany miech do podtrzymywania ognia oraz narzędzia (młoty, kleszcze, gwintownice, cyrkle, pilniki). Od XIX wieku w kuźniach stosowano także narzędzia wytwarzane fabrycznie: m.in. śrubokręty, wiertła, wiertarki, imadła, później także narzędzia elektryczne. Dym z palenisk uchodził przez drzwi lub szpary w budynku; w niektórych kuźniach stosowano kaptur z dymnikiem. Temperatura paleniska sięga 1300 °C. Wówczas rozgrzana stal osiąga barwę białą. Samo kucie odbywa się w zakresie 800-1300 °C, w zależności od rodzaju stali i wymagań danego procesu obróbki. Plastyczną w tej temperaturze stal można kształtować i nadawać jej odpowiednią strukturę krystaliczną przez kucie, dodatkowo można rozdzielać i łączyć kawałki stali oraz przez gięcie, cięcie, przeciąganie i przebijanie dodatkowymi narzędziami nadawać wymagany kształt. Obecnie kuźnie tracą na znaczeniu ze względu na zmniejszającą się liczbę koni oraz powstawanie nowocześniejszych warsztatów mechanicznych.