Afife Jale

1918 yılında Darülbedayi'ye stajyer olarak kabul edilen ve bu kadroda kalma kararlılığını gösteren ilk Müslüman kadın tiyatro sanatçısıdır. "Hayatımda mesut olduğum ilk gece (...) Sanatın, ruhuma verdiği güzel sarhoşluk içinde idim. Rol aldığım piyeste güzel bir sahne vardır; ağlama sahnesi... Orada taşkın bir saadetle ağladım. Sahiden ağladım... Alkış, alkış, alkış... Perde kapandı; açıldı, bana çiçekler getirdiler. Muharrir Hüseyin Suat Bey, kuliste bekliyormuş; ben çıkarken durdurdu; alnımdan öptü: 'Bizim sahnemize bir sanat fedaisi lazımdı; sen işte o fedaisin.' dedi." Afife Jale'nin 1926 yılında Refik Ahmet Sevengil'le konuşması, aktaran Prof. Metin And, Türk Tiyatrosu Tarihi , s.153. Müslüman kadınların sahneye çıkmasının halen geleneksel olarak yasak olmasına rağmen Darülbedayi, Müslüman kadınların sadece kadınlara özel gösterilerde oynayacakları gerekçesi ile 10 Kasım 1918 tarihinde açtığı tiyatro kurslarına Behire, Memduha, Beyza, Refika ve Afife'yi kabul etti. 10 Kasım 1918'de açılan tiyatro kursları ve Tiyatro örneğinde siyaset, toplum ve kadın ilişkileri Dönemin tarihsel sürecine bakıldığında; I. Dünya Savaşı sonunda Osmanlı İmparatorluğu'nun savaş mağlubu ülkeler arasında olması, İstanbul'un İngiliz, Fransız ve İtalyan devletleri tarafından işgali ile oluşan idari otorite denetiminin azalması gibi faktörler, Darülbedayi yönetiminin, bu zaman dilimini, adeta "tabuları aşma" için bir şans olarak gördüğünü düşündürür. 1 Kasım 1918İttihat ve Terakki Partisi kendini lağvetti. 2 Kasım 1918İttihat ve Terakki Partisi yöneticileri Enver, Talat ve Cemal Paşa yurtdışına kaçtılar. 6 Kasım 1918Boğazlar silahsızlandırıldı. 7 Kasım 1918İşgal güçleri gemileri İstanbul'a geldi. 10 Kasım 1918Darülbedayi, Müslüman kadınlar için tiyatro kursları açtı. 13 Kasım 1918İstanbul İtilaf Devletleri tarafından işgal edildi 18 Aralık 1918 Refika suflör, Afife ise "mülazım artistlik" (stajyer oyuncu) kadrosuna alındılar. Behire, Memduha ve Beyza sahneye çıkamayacaklarını düşündükleri için, daha önce kurstan ayrılmışlardı. Afife 1920 yılına kadar oyunların provalarına katıldı, fakat sahneye çıkamadı. Refika ise suflör olarak çalışıyordu. 1920 yılında Darülbedayi, Hüseyin Suat'ın Yamalar adlı oyununu Kadıköy'deki Apollon Tiyatrosu'nda sahneledi. Bu oyunda Emel adlı rolü oynayan Eliza Benemenciyan, yurt dışına gittiği için, bu role Afife seçildi. "Jale" takma adıyla 22 Nisan 1920 tarihinde 18 yaşında Apollon Tiyatrosu'nda sahneye çıktı. Afife Jale'nin sahneye çıktığı gece tiyatroya gelen polis, tiyatro yöneticilerine Müslüman oyuncu oynatmamaları konusunda uyarıda bulundular. Bu uyarıya rağmen Afife Jale bir hafta sonra "Tatlı Sır" oyununda tekrar sahneye çıktı. Aynı tiyatronun oyuncularından Kınar Hanım (Sıvacıyan) , polisin tutuklamak istediği Afife Jale'nin kaçmasına, yardım etti. Daha sonra Ahmet Nuri Bey'in yazdığı "Odalık" adlı oyunda da rol alan Afife Jale, polis baskınından gene yakalanmadan kaçabildi. Bu defa polis sadece Darülbedayi yöneticileri Celal Sahir ve Hüseyin Suat'ı tutukladı. 1921'de Dahiliye Nezareti'nin (İçişleri Bakanlığı) 204 sayılı bildirisiyle Müslüman kadınların sahneye çıkmaları kanunen yasaklandı. İstanbul Belediyesi 27 Şubat 1921 günü bu bildiriyi Darülbedayi Yönetim Kurulu'na gönderdi. Afife Jale Darülbedayi kadrosundan çıkarıldı. Afife Jale, daha sonra değişik isimlerle Burhanettin Tepsi Kumpanyası ve Fikret Şadi'nin Milli Sahne'siyle Anadolu turnesine gitti. Yeni Tiyatro Topluluğu ile Kadıköy'de de tekrar sahneye çıktı. (Beş yıllık ilkokul, dört yıllık ortaokul eğitimi vermiş olan İstanbul Kız Sanayi Mektep'lerinin şimdiki adı Selçuk Kız Teknik ve Meslek Lisesi'dir.) İstanbul Kadın Müzesi, 2021 Dünya Tiyatro Günü'nde müzede kadın tiyatrocular sanal gezisi videosu hazırladı. Afife Jale'yi, tarihsel bir çerçeve içinde sundu. Cins Adımlar , toplumsal cinsiyet odaklı hafıza yürüyüşleri programındaki Kadıköy yürüyüş rotasında Afife Jale'yi de andığı bir program sunuyor. Müzik albümü: Afife . Selva Erdener,