Postępowanie kognicyjne

Postępowanie kognicyjne (cognitio extra ordinem) – forma cywilnego postępowania sądowego w prawie rzymskim. Swoje początki ma już w pryncypacie, gdzie współistniał z procesem formułkowym (jako postępowanie nadzwyczajne); by w okresie dominatu stać się jedyną oficjalną formą postępowania cywilnego. Za Justyniana został zreformowany i w nowej formie przetrwał do końca istnienia Cesarstwa Rzymskiego w 1453. Postępowanie kognicyjne różniło się w wielu istotnych sprawach od procesu formułkowego. Przede wszystkim postępowanie nie było już dwufazowe. Jego całość odbywała się przed jednym sędzią delegowanym, na wybór którego strony nie miały wpływu. Sędzia nie był już ograniczony przez formułki, a przez ustawy i kontrolę instancyjną. Mógł zredukować wymagania powoda, zasądzić go i rozstrzygnąć sprawę na korzyść nieobecnego.