Józef Wolff

Autor: Hieronim Grala Wolff Józef Ludwik / Вольф Юзеф (Осип Людвикович) (1852–1900), księgarz, bibliofil, historyk i genealog, związany z Petersburgiem w latach 1876–1886... Wolff Józef Ludwik / Вольф Юзеф (Осип Людвикович) (1852–1900) , księgarz, bibliofil, historyk i genealog, związany z Petersburgiem w latach 1876–1886. W trakcie swego dziesięcioletniego pobytu nad Newą rozpoczął Wolff intensywną działalność badawczą; z tego okresu pochodzi większość jego wydanych drukiem studiów i opracowań, w tym monografie rodów Paców ([Вольф Ю.], Пацови: Историко-генеалогические материалы , Санкт-Петербург 1885, i J. Wolff, Pacowie. Materiały historyczno-genealogicze , Petersburg 1885) i kniaziów Kobryńskich ( O Kniaziach Kobryńskich , Kraków 1883), jak również ważne uzupełnienia do dziejów dynastii Gedyminowiczów (Ród Gedymina. Dodatki i poprawki do dzieł K. Stadnickiego: „Synowie Gedymina”, „Olgierd i Kiejstut” i „Bracia Władysława Jagiełły” , Kraków 1886) oraz kompendiów poświęconych kniaziom litewsko-ruskim i dygnitarzom Wielkiego Księstwa Litewskiego ( Senatorowie i dygnitarze Wielkiego Księstwa Litewskiego: 1386–1795 , Kraków 1885; Kniaziowie litewsko-ruscy od końca XIV w. , Warszawa 1895). Wśród licznych pomniejszych prac autorstwa Wolffa z owego okresu warto też przypomnieć biografię podskarbiego litewskiego Jana Abrahama Ezofowicza (zm. 1519), wydaną niemal równocześnie w jęz. polskim i rosyjskim (J. Wolff, Żyd ministrem króla Zygmunta. Szkic historyczny , Kraków 1885; Вольф Ю., Е врей министр при короле Сигизмунде: Исторический очерк , Восход V, Санкт-Петербург 1885). Mimo ugruntowanego autorytetu (był m.in. członkiem Komisji Historycznej Akademii Umiejętności w Krakowie) i wciąż aktualnego dorobku Wolff stanowi postać dość zagadkową, a rzeczywisty udział historyka w przygotowaniu opatrzonych jego nazwiskiem tytułów pozostaje kwestią sporną. Ogrom materiału archiwalnego, wykorzystanego we wspomnianych publikacjach, a zaczerpniętego przede wszystkim z przechowywanych w III Departamencie Senatu Rządzącego Metryki Litewskiej (ML) i ksiąg Trybunału Głównego Wielkiego Księstwa Litewskiego, tj. wywiezionego do Rosji w 1794 r., a składającego się z ponad tysiąca ksiąg archiwum państwowego, budzi niekłamany podziw badaczy dla pracowitości i wnikliwości ich autora. Nasuwa też jednak wątpliwości: nazwiska Wolffa brak bowiem w wykazie osób uprawnionych do pracy z ML, szczytowy zaś okres jego aktywnej badawczej wyraźnie koliduje w czasie z jego poważnym i czasochłonnym zaangażowaniem w rodzinny biznes księgarski. Podnoszony we wspomnieniach Librowicza i akceptowany w literaturze przedmiotu wątek okazanej wówczas Wolffowi protekcji w kwestiach naukowych ze strony ochmistrza dworu carskiego – hr. Konstantego Ożarowskiego (1823–1893), która ułatwić mu miała dostęp do archiwum Senatu Rządzącego, wymaga uściślenia. Po pierwsze do wyekspediowania ML do Moskwy, co nastąpiło w 1887 r., pozostawało zaledwie kilka lat. Po drugie w świetle sporządzonego w tym samym roku przez opiekuna ML Stanisława Ptaszyckiego (1853–1933) inwentarza nie ulega wątpliwości, iż w okresie tym to polski arystokrata cieszył się poważaniem badaczy jako niekwestionowany znawca problematyki genealogicznej i posiadacz imponującego archiwum, na które złożyły się m.in. efekty jego wieloletnich osobistych prac w zasobach ML (od września 1878 r.). Z jego też strony oczekiwano rychło ważnych publikacji, podczas gdy Wolff w kręgu użytkowników i badaczy ML pozostawał osobistością nieznaną. Wydaje się zatem prawdopodobne, iż korzystał on z materiałów ML wyłącznie z drugiej ręki, opracowując udostępnione mu przez Ożarowskiego wypisy. Supozycję taką zdaje się wzmacniać znaczna ilość symptomatycznych omyłek w Senatorach i dygnitarzach, które recenzent – St. Ptaszycki – skłonny był w znacznej części przypisać zecerowi, podnosząc wszelako także wyrywkowość kwerendy autora (S. …ki [St. Ptaszycki], Dostojnicy litewscy: rozbiór krytyczny i uzupełnienie dzieła Józefa Wolffa: „Senatorowie