Kâtip Çelebi

Kâtip Çelebi, kendi hayat hikâyesinin ilk bölümünü Süllemü’l-Vusûl adlı eserinde, ikinci bölümünü ise Mîzânü’l-Hakk adlı eserinde anlatır. Bunlardan başka onun seyahatleri, seferlere iştiraki ve entelektüel ilişkileri bakımından önemli bir kaynak ise Türkçe Fezleke’sidir. Asıl adı Mustafa, Enderûn mensubu babasının adı Abdullah olan Kâtip Çelebi, İstanbul’da 1017 yılının Zilkade ayında (Şubat 1609) doğmuştur. Divan ehli arasında Hacı Halife diye adlandırılır. Kâtip Çelebi, Kuran ve tecvid bilgilerini Kırımlı İmam İsa Halife’den, dil ilimlerini İmam İlyas’tan, hat derslerini Böğri Ahmet Çelebi’den aldı. On dört yaşında orduya intisap etti ve divan kalemlerinden Anadolu Muhasebesine şakirt oldu. 1033 yılında Abaza Paşa isyanını bastırmak üzere yola çıkan ordu ile Tercan seferine katıldı. 1035 yılında Bağdat seferine iştirak etti. Bu sefer sırasında babası Musul’da, amcası ise Nusaybin’de vefat etti. Diyarbakır’a geldi ve orada bir müddet ikametten sonra Süvari Mukabelesi kalemine tayin oldu. Kâtip Çelebi, 1037 yıllarında Erzurum muhasarasında bulundu. İstanbul’a döndüğünde Kadızâde’nin vaaz ve derslerine devam etti. 1039’da Hüsrev Paşa maiyetinde Hemedan ve Bağdad seferlerine iştirak etti. 1041 yılında tekrar İstanbul’a döndü ve Kadızâde’nin derslerine devam etti. 1043 yılında Veziriazam Mehmed Paşa’nın serdarlığında ordu Halep’te kışlarken Kâtip Çelebi, sahaflarda gördüğü kitapların isimlerini yazmaya başlayarak Keşfü'z-zünûn’un ilk fişlerini de topladı. Hac niyetiyle Halep’ten Hicaz’a gitti. Hac dönüşünde ordu Diyarbekir’de kışlarken o da zamanını kentin ulemasıyla sohbet ve münazara ile geçirdi. 1044 tarihinde Sultan IV. Murad ile Revan seferine katıldı. Nihayet 1045 yılında İstanbul’a döndü ve kendini ilme verdi. İstanbul’da kendisine kalan yüklü mirasla geçimini sağladı, ölümüne kadar kendini tamamıyla kitaplara verdi. 1046’dan itibaren incelediği kitaplar çoğunlukla tarih, tabakat ve coğrafya kitapları oldu. Kürt Abdullah Efendi Bu tarihten sonra Kâtip Çelebi, Areç Mustafa Efendi, Kürt Abdullah Efendi, Keçi Mehmed Efendi ve İstanbul’un diğer âlimlerinin derslerini takip etti. 1051 Fezleke ’yi yazdı. Bu arada bazı öğrencilere dinî ve felsefî dersler okuttu. 1055 yılında Girit seferi dolayısıyla Coğrafya ve harita çizimlerine ilgi duymaya başladı, çeşitli gerekçelerle divandaki halifelik makamından istifa etti. Kâtip Çelebi, bu sırada hastalandı, tedavi yollarını araştırmak için tıp kitapları yanında ökült ilimleri de tetkik etti. 1058 yılında Kâtip Çelebi, Cihannüma’nın telifine başladı, daha sonra Takvimü’t-Tevarih’i bitirdi. 1059 ve 1060 yıllarında ulum-i garibe kitaplarını mütalaa ettiği gibi öğrencilerine de tıp, riyaziyat ve hikmet kitapları okuttu. 1060 yılından itibaren Kâtip Çelebi, Süllemü’l-vusûl ve Tuhfetü’l-ahyâr kitaplarını yazdı. Kâtip Çelebi, bu esnada fişlerini yirmi yıla yakındır topladığı Keşfü'z-zünûn adlı eserini beyaza çekti. Kâtip Çelebi, 1064’ten itibaren Şeyh Mehmed İhlasi adındaki Fransız muhtediyle beraber çalışmaya başladı. Bu dönemde Şeyh Mehmed İhlasi’nin de yardımıyla Levâmiü’n-nûr fi Zulmet-i Atlas Minor, Cihannümâ, İrşâdü’l-hayara ilâ tarihi’l-Yunan ve’r-Rum ve’n-Nasârâ, Tarih-i Frengî Tercümesi, Tarih-i Kostantiniyye ve Kayasire ( Ravnaku’s-Saltanat ) adlı eserleri tercüme ve telif etti. Kâtip Çelebi, hayatının son dönemlerinde Türkçe Fezleke, İlhamü’l-mukaddes ve Düsturü'l-amel, Kanunname, Recmü’r-recîm gibi kitaplarını yazmakla geçirdi. Kâtip Çelebi, hayatının son dönemlerinde ise Tuhfetü’l-kibar ve Mîzânü'l-hakk’ ı yazdı. Bu eserinde dini ilimlere daha fazla yöneleceğini vadetti ancak bu vadini gerçekleştiremeden 27 Zilhicce 1067 Cumartesi (6 Ekim 1657) günü vefat etti. Kabri Zeyrek Camii yakınındaki kendi adını taşıyan mektebin haziresinde, şimdi Voynuk Şuca kabristanında İMÇ blokları yanında bulunmaktadır. Kâtib Çelebi, Osmanlı devlet ve toplum düzeninde bozulma olarak nitelenen meselelerin çözümü ile uğraşmış, bu meselelere çözümler getirmeye çalışmıştır. Kâtip Çelebi Osmanlı Dev