dekolonizacja

Dekolonizacja (od łac. de-+colonia = od+osiedlać) – proces wyzwalania się narodów z zależności kolonialnej poprzez tworzenie nowych państw tzw. lub powoływania dawnych, w których miejsce wprowadzono kolonię (np. Etiopia w 1944). Może następować w sposób pokojowy za porozumieniem stron lub w wyniku powstania, rewolucji czy innego konfliktu zbrojnego. Do procesu dekolonizacji nie należy przejęcie ziem kolonialnych przez sąsiednie państwo na zasadzie podboju, lub międzynarodowych porozumień państw. Pierwszym w historii ruchem dekolonizacyjnym była rewolucja amerykańska w 1775–1783, w której wyniku powołano konfederację dotychczasowych brytyjskich kolonii północnoamerykańskich jako Stany Zjednoczone Ameryki. Wydarzenia te zainspirowały rozwój miejscowych nacjonalizmów w koloniach Ameryki Łacińskiej, które w ciągu XIX w. zbrojnie wywalczyły niepodległość. W tym czasie uniezależniły się od Hiszpanii: Chile, La Plata (1810), Kolumbia (1819), Meksyk, Peru (1821), Ameryka Środkowa (1823), oraz od Portugalii: Brazylia (1822). W kolejnych latach postępował proces rozpadu iberoamerykańskich państw postkolonialnych na mniejsze organizmy. Na podstawie traktatu wersalskiego z 1918 wprowadzono system mandatowy w niektórych terytoriach zależnych od Niemiec i Imperium Osmańskiego. Miał on doprowadzić do usamodzielnienia się dawnych kolonii za pośrednictwem administracji Ligi Narodów. W praktyce jednak utworzył nowe, zależne tym razem od Francji i Wielkiej Brytanii. Doprowadził on również do likwidacji samorzutnie organizowanych państw arabskich Syrii i Transjordanii na Bliskim Wschodzie, które uzyskały niepodległość dopiero w 1946. Mandaty Ligi Narodów sprzyjały też wtórnej kolonizacji, jak np. utrwalenie kondominium brytyjsko-egipskiego w Sudanie. Spośród terytoriów mandatowych jedynym krajem dekolonizowanym w określonym traktatem terminie był Irak (1932). Najbardziej dynamiczny i o najszerszym zasięgu geograficznym proces dekolonizacji miał miejsce w okresie powojennym. Tuż po zakończeniu II wojny światowej niepodległość uzyskały wszystkie terytoria mandatowe oraz wiele kolonii azjatyckich, m.in. Cejlon, Indie, państwa indochińskie, Indonezja, Korea i Pakistan. W 1960 Organizacja Narodów Zjednoczonych przyjęła deklarację o przyznaniu niepodległości 17 koloniom afrykańskim, co przyczyniło się do ogłoszenia tego roku, Rokiem Afryki. Pod koniec tego roku państwa niepodległe zajmowały 87% powierzchni kontynentu (przy 8% w 1940 roku). Ogólnie w 1945–1990 niepodległość uzyskały niemal wszystkie kolonie w Afryce (za wyjątkiem Sahary Zachodniej włączonej do Maroka i Brytyjskiej Afryki Wschodniej włączonej do Etiopii). Dekolonizacja spowodowała rozwój w krajach postkolonialnych. Od przełomu XX i XXI w. pojawiają się ruchy rewolucyjne i konflikty zbrojne zmierzające do ukształtowania państw narodowych zorientowanych na wspólnej tożsamości etnicznej, rzadko równoznacznej z zastanym podziałem terytorialnym. Przykładem tego kierunku rozwojowego jest wojna domowa w Sudanie (1955–2005), której dalszą konsekwencją było podzielenie kraju w 2011 na muzułmańsko-arabską Północ oraz chrześcijańsko-murzyńskie Południe. W mniejszych terytoriach kolonialnych pojawiają się próby inkorporacji ich przez sąsiednie państwo (np. wojna o Falklandy-Malwiny), bądź przybierają na znaczeniu tendencje miejscowych, głównie potomków kolonistów, do kolonizacji zachowawczej.