Chanat Kazachski

Chanat Kazachski (kaz. قازاق حاندىعى, Қазақ хандығы; Qazaq Chandyğy) – państwo kazachskie istniejące w latach 1465–1847; chanat. W wyniku powstania z lat 1456–1465 Kazachowie wyzwolili się spod władzy Chanatu Uzbeckiego, tworząc tym samym własne państwo, pierwotnie na terenach na południe od jeziora Bałchasz. Chanat Kazachski mógł uchodzić za panowania chanów Qasyma Žanibekŭlego, Aqnazara Qasymŭlego i Esıma Šyğajŭlego – także za sprawą podporządkowania kolejnych plemion i ziem – za najsilniejszy organizm państwowy w Azji Centralnej. Następnie został osłabiony w II połowie XVII i I połowie XVIII wieku w wyniku wojen z . W chanatach kazachskich wyższą pozycję społeczną zajmowali członkowie tzw. białej kości (aq süjek), niższą – koczownicy tzw. czarnej kości (qara süjek). Podstawę białej kości stanowił stan töre, a do czarnej kości należeli wolni koczownicy. Stan töre tworzyli potomkowie Czyngis-chana, którzy ze względu na pochodzenie nosili tytuł sułtanów. Byli oni wyłączeni ze struktury plemiennej w chanatach, zajmując miejsce ponad nią. Sułtani nie zajmowali się działalnością produkcyjną i byli zwolnieni z płacenia podatków. Wnosili jednak swoistą „daninę krwi” – ich obowiązki związane były z obroną chanatów przed wrogami i udziałem w podbojach sąsiednich terytoriów. Uprzywilejowana pozycja sułtanów miała wpływ na wydzielenie się osobnego stanu . Jego członkowie byli zależni od Czyngisydów, ale ich służba była dobrowolna. Oddając się pod opiekę sułtana, wchodząc z nim w układ patronalno-klientalny, tolengut zrywał kontakty ze swoim rodem. Tolenguci tworzyli stan znaczący liczebnie, gdyż wokół każdego sułtana tworzyła się ich wspólnota. Do elity Kazachów czarnej kości należeli . Bijem (bi) mógł zostać koczownik czarnej kości, znający normy prawa zwyczajowego, zwanego ädatem, posiadający umiejętności przemawiania, a także cieszący się autorytetem. Bijowie nie byli wybierani w sposób sformalizowany, ani zatwierdzani przez władzę państwową. Nie dziedziczyli także tej funkcji, chociaż znane są przypadki istnienia w stepie kazaskim całych dynastii bijów. Każdy koczownik mógł uzyskać miano , czyli bohatera. Godność tę otrzymywano za talent i dokonania w okresie wojen. Nie była ona przypisana wyłącznie dla nomadów czarnej kości. Godnością batyra szczycili się także niektórzy sułtanowie i chanowie. Tytuł ten nie był dziedziczny, choć zdarzały się sytuacje, gdy potomkowie osób go noszących także zostawali batyrami. W strukturze społeczeństwa kazachskiego z islamem wiązała się geneza stanu hodżów (kaz. qoža), którzy byli potomkami najbliższych współpracowników Mahometa, pierwszych kalifów bądź też Arabów, którzy zawojowali Mawerannahr. W okresie znaczącej dominacji stanu töre w strukturze społecznej chanatów, sułtani mieli prawo udziału w pracach mäslichatu, nazywanego też w tradycji Czyngisydów kurułtajem. Sułtani, będący na ogół najbliższymi krewnymi chana, byli wyznaczani przezeń na władców w państwie: poszerzonych ułusów oraz ułusów. W chanacie funkcjonowały 3–4 poszerzone ułusy, liczące 50–60 tysięcy rodzin. Każdy z nich dzielił się na ułusy, do których wchodziło po około 10 tysięcy rodzin. Dopiero na najniższym poziomie administracyjnym władza należała do zwykłych koczowników. Sułtani, nad którymi władzę miał jedynie chan, wypełniali zadania dyplomatyczne oraz dowodzili wojskami swego ułusu w czasie wojny. System ułusowy, wywodząc się z tradycji mongolskiej, miał w większym stopniu charakter terytorialny niż społeczny, stąd często nadziały te nie pokrywały się z podziałami socjopolitycznymi koczowników. Wraz z panowaniem chana zlikwidowano typowo czyngisidzki system ułusowy i instytucjonalizacji uległy federacje plemion: , oraz . Elita zwykłych koczowników (tzw. czarnej kości) uczestniczyła w pracach naczelnego organu (mäslichatu) oraz kierowała wspólnotami społecznymi. Jej rola znacząco wzrosła w pierwszej połowie XVII wieku, kiedy to chan Esım Šyğajŭly zreformował system sprawowania władzy. Reformy te określane są w literaturze mianem „”. Doprowadziły one do utraty dominującej pozycji Czyngisidów w systemie władzy. Tendencje separatystyczne nie sprzyjały sile państwa Kazachów. Brak jedności politycznej skutkował, szczególnie w XVIII wieku, funkcjonowaniem wielu chanatów kazachskich. Ich byt polityczny został następnie zakończony w pierwszej połowie XIX wieku drugą fazą kolonizacji rosyjskiej, kiedy zdecydowano się na likwidację lennej zależności chanów i wprowadzenie systemu bezpośredniego administrowania obszarami Kazachstanu. Najdłużej zarządzanym przez chanów państwem kazachskim była, podległa administracyjnie władzom rosyjskim w Orenburgu, . Uległa ona likwidacji dopiero w 1845 roku, po śmierci chana . W historiografii kazachskiej koniec istnienia chanatów wiąże się z upadkiem powstania antyrosyjskiego kierowanego przez koronowanego na chana (1847).